Czy wiesz, co naprawdę dzieje się z narządami po śmierci i jak Twoja decyzja wpływa na życie innych?
Transplantacja to przeszczep narządu, tkanki lub komórek, który może uratować życie osobom z niewydolnością. W Polsce obowiązuje zasada zgody domniemanej, co oznacza, że przy braku sprzeciwu można pobrać narządy zmarłego.
W praktyce, ważne jest, by bliscy i personel medyczny rozumiały Twoją wolę. Poltransplant koordynuje system, prowadząc listę oczekujących oraz Centralny Rejestr Sprzeciwów.
W tym tekście wyjaśnimy, co trzeba wiedzieć i jak rozmawiać z rodziną, jak odróżnić śmierć mózgu od śpiączki i jakie są etapy bezpiecznego pobrania oraz alokacji narządów.
Najważniejsze w skrócie
- W Polsce działa zgoda domniemana — brak sprzeciwu oznacza możliwość pobrania.
- Poltransplant prowadzi listy i rejestry, które organizują przeszczepy.
- Śmierć mózgu to medycznie rozpoznany stan, różny od śpiączki.
- Możesz poinformować rodzinę i udokumentować swoją wolę poza formalnym rejestrem.
- Proces pobrania i przeszczepu jest wieloetapowy i ściśle kontrolowany.
Transplantacja w Polsce: na czym polega dawstwo narządów, tkanek i komórek
Transplantacja polega na przeniesieniu funkcji narządów, tkanek lub komórek między osobami w celu przywrócenia zdrowia i ratowania życia.
Rodzaje dawstwa: istnieje dawstwo od żywych — np. oddanie nerki, fragmentu wątroby, szpiku lub krwi pępowinowej — oraz od zmarłych, skąd pobiera się serce, płuca, jelito czy wątrobę.
Do tkanek możliwe do pobrania należą rogówki, zastawki serca i skóra. Czas i jakość narządów decydują o sukcesie przeszczepu.
Śmierć mózgu to medyczne stwierdzenie zgonu. W praktyce krążenie może być podtrzymane w OIT, a narządy nadal oceniane jako przydatne.
Decyzję o przydatności podejmują specjaliści transplantolodzy na podstawie kryteriów medycznych, a nie formalnych deklaracji. W praktyce większość narządów do przeszczepu pochodzi od zmarłych dawców, co wpływa na liczbę dostępnych organów dla pacjentów.
„Transplantacja to współpraca medycyny i etyki, której celem jest uratowanie życia.”
- Krótko: kto może być dawcą — zwykle zdrowa osoba bez przeciwwskazań medycznych.
- Specjaliści oceniają ryzyko i dopasowanie do biorców.
Jak zostać dawcą organów po śmierci w Polsce
Status potencjalnego dawcy w Polsce opiera się na zasadzie zgody domniemanej: każdy zmarły może być rozważany jako potencjalny dawca, jeśli za życia nie zgłosił sprzeciwu. To oznacza, że w większości przypadków nie trzeba składać formalnej zgody.
Szpital rozważa pobranie narządów dopiero po stwierdzeniu śmierci według obowiązujących kryteriów, w tym przy rozpoznanej śmierci mózgu. O przydatności narządów, np. wątroby czy nerek, decydują lekarze na podstawie badań.
Nie ma sztywnych ograniczeń wiekowych, ale istnieją przeciwwskazania medyczne (np. aktywna choroba nowotworowa, zakażenie HIV). Wielu pacjentów nadal kwalifikuje się do dawstwa, bo ostateczna decyzja należy do specjalistów.
Dla osób małoletnich sytuacja wygląda inaczej: przed pobraniem lekarze kontaktują się z rodzicami lub opiekunami. Osoba, która ukończyła 16 lat, może samodzielnie zgłosić sprzeciw.
- Praktyczna wskazówka: poinformuj rodzinę o swojej decyzji — w praktyce personel medyczny zapyta bliskich, by wykluczyć zapisany sprzeciw.
- Znaczenie dla transplantacji: dawstwo pośmiertne zwiększa liczbę dostępnych narządów i ratuje życie pacjentów oczekujących na przeszczep.
| Element | Co to znaczy | Kto decyduje |
|---|---|---|
| Zgoda domniemana | Brak sprzeciwu = możliwe pobranie | Prawo i szpital |
| Ocena medyczna | Badania przydatności narządów (np. wątroba, nerki) | Specjaliści transplantologii |
| Małoletni | Decyzja rodziców; od 16 lat możliwość sprzeciwu | Rodzice/opiekunowie i lekarze |
Oświadczenie woli, sprzeciw i Centralny Rejestr Sprzeciwów
Prawo przewiduje różne metody zgłaszania sprzeciwu — każda ma taką samą moc prawną i warto je znać.
Zgoda domniemana oznacza, że zgodę na pobranie narządów i tkanek po śmierci nie trzeba nigdzie rejestrować. W praktyce szpital pyta rodzinę, aby wykluczyć sprzeciw.
- Centralny Rejestr Sprzeciwów (CRS) — wpis przez formularz Poltransplantu; wysyłasz dokument do rejestru; sprzeciw można odwołać.
- Oświadczenie pisemne — własnoręczny podpis ma równą moc prawną.
- Sprzeciw ustny — w obecności co najmniej dwóch świadków, potwierdzony przez nich na piśmie.
Oświadczenie woli „na tak” nie ma mocy prawnej, ale ułatwia poznanie woli osoby zmarłej i wspiera decyzję rodziny oraz lekarzy.
- Przygotuj krótkie oświadczenie i pokaż je bliskim.
- Poinformuj, gdzie znajduje się kopiowany formularz CRS lub kto ma podpisane oświadczenie.
Praktyczna wskazówka: zachowaj dokumenty przy dowodzie osobistym i powiadom jedną zaufaną osób — to przyspiesza weryfikację w rejestrze i pomaga w decyzji o pobraniu narządów.
Jak wygląda procedura pobrania organów i rola szpitala, koordynatorów i Poltransplantu
Od momentu stwierdzenia nieodwracalnego uszkodzenia mózgu uruchamiana jest sekwencja działań mająca na celu zachowanie przydatności narządów do przeszczepu.
Najpierw komisja lekarska potwierdza śmierć mózgu. Badania kliniczne obejmują ocenę odruchów pniowych i powtarzane testy; czas procedury zwykle wynosi 12–24 godziny, ale może trwać do 72 godzin.
W razie wątpliwości wykonuje się badania instrumentalne: EEG, TK‑angio, perfuzję, scyntygrafię lub doppler przezczaszkowy. Wyniki potwierdzają nieodwracalność uszkodzeń mózgu.
Koordynator szpitalny (OIT) identyfikuje potencjalnego dawcy, sprawdza centralny rejestr sprzeciwów w rejestrze i rozmawia z rodziną, by ustalić wolę zmarłego. To osoba z wykształceniem medycznym i specjalnym szkoleniem.
Poltransplant nadzoruje alokację: reguły obejmują pilność, grupę krwi, dopasowanie HLA, parametry antropometryczne i czas oczekiwania. Przy sercu liczy się każda godzina — transport w chłodzie zwykle do ok. 4 godzin.
| Etap | Co się dzieje | Kto odpowiada |
|---|---|---|
| Rozpoznanie śmierci mózgu | Badania kliniczne i instrumentalne | Komisja lekarska |
| Weryfikacja prawna | Sprawdzenie rejestru i rozmowa z rodziną | Koordynator szpitalny |
| Alokacja i transport | Decyzja o biorcach, logistyka | Ośrodek + Poltransplant |
Anonimowość chroni obie strony: biorca nie otrzymuje danych dawcy, a rodzina dawcy nie poznaje tożsamości biorców.
W 2023 roku wykonano 1805 przeszczepów narządów unaczynionych od zmarłych dawców. Ta liczba pokazuje, jak ważna jest szybka i sprawna organizacja procesu dla ratowania życia.
Mity o dawstwie narządów i jak przygotować bliskich na Twoją decyzję
,
Często mylona śmierć mózgu z „śpiączką” to jeden z najpowszechniejszych mitów. Śmierć mózgu oznacza koniec życia i musi być potwierdzona komisyjnie, mimo że aparatura może podtrzymywać krążenie.
W Polsce obowiązuje zgoda domniemana, dlatego rozmowa z rodziną służy raczej ustaleniu sprzeciwu niż uzyskaniu zgody. Badania z 2020 roku pokazują, że 75% dorosłych nie rozmawiało o pobraniu narządów po śmierci.
Co zrobić dziś? Powiedz bliskim jasno: „chcę zostać dawcą” lub „nie chcę”. Przygotuj krótkie oświadczenie i wskaż, gdzie je znaleźć. To zwiększa szansę, że decyzja osoby zmarłej zostanie uszanowana, a życie innych osób może zostać uratowane.
